- Оо-о, баабаа, гэжээ.

- Тэнд чинь хар нүүртэй, шар нүүртэй хүмүүс зөндөө байдгийн байна оо.

“Тусгаар тогтнолын” гэх талбайг 1990 оноос хойш “Эрх чөлөөний талбай” гэж нэрлэсээр ирсэн. Гэтэл 1990 оны үйл явдлыг “Ардчилсан хувьсгал” байсан гэж хүлээн зөвшөөрч нэрлэж эхлэхтэй зэрэгцээд ардчилсан хувьсгал нь эхэлсэн “Эрх чөлөөний талбай”-г Ардын нам өмчилж нэрийг нь солиод булаагаад явчихлаа. АН -ынхан таг. Засагт гуйж шургалж орсон болохоор үг ч хэлж чадахгүй дээрэмдүүлж ардчилсан хувьсгалынхаа үнэ цэнт зүйлсийг алдаж байгаа мэт санагдаж байлаа.

2011 оны 12 сарын 29-нийг тэмдэглэх эсэх тухай маргаан өрнөсөн. Маргаан наанаа бөх барилдуулах, бөхөд цол олгох эсэх тухай, 12 сарын 29-нийг амралтын өдөр болгох эсэх тухай жижиг маргаан мэт боловч цаагуураа тусгаар тогтнолын үнэ цэн, тусгаар тогтнолын өмчлөлийн тухай маргаан байсан юм. 1990 –ээд оноос өмнө 1911 оны үйл явдлыг “Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн” байсан гэж дүгнэж бичдэг байлаа. Харин өнөөдөр “Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал”, тусгаар тогтнолоо олж авсан чухал үйл явдал байсан гэж хаана хаанаа хүлээн зөвшөөрлөө. Монгол ардын нам, ардын нам үүсч байгуулагдан ардын хувьсгал хийж тусгаар тогтнолоо олсон гэж дүгнэж бичиж, тусгаар тогтнолыг өмчлөх гэж санаархаж байсан. Тусгаар тогтнол бол МАН-ын өмч, МАН-ын үнэт зүйл байсан гэж харуулахыг хичээж байлаа. Харин 1911 оны 12 сарын 29-нд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг сэргээсэн гэж баталгаажуулснаар тусгаар тогтнол гэх үнэт зүйлийг нэг намын өмчлөлөөс салгаж, МАН-ын суурь луу, тулгуур луу цохилт хийсэн явдал боллоо.

“МАН бол МАХН-ын зүй ёсны эхлэл бөгөөд үргэлжлэл мөн” гэдэг шиг “1911 оны хувьсгал бол 1921 оны хувьсгалын зүй ёсны эхлэл, 1990 оны хувьсгал бол 1921 оны хувьсгалын зүй ёсны үргэлжлэл мөн” гээд хүлээн зөвшөөрчихлөө. Тусгаар тогтнол бол нэг намын өмч ердөөсөө ч биш, тусгаар тогтнол нийт үндэстний өмч мөн гээд хүлээн зөвшөөрчихөө. Иймхүү МАН тусгаар тогтнолыг өмчлөх өмчлөлийн эрхээ алдлаа.

-Гадаа их хүйтэн хонож байгаа байх тээ, энэ машинууд бүгд хөнжлөө нөмөрцөн байна гэжээ.

- Чи яасан нэхэл хатуутай юм бэ? Байн байн зургаа нэхээд гэтэл:

- Чи өөрөө яасан өгөл хатуутай юм бэ? гэжээ.

- Аан-аан, миний шиврийг хэн авчихав аа? гэж сүйд болжээ.

Үүнтэй адилаар надад өнөөдөр, “Би хүн мөн үү?” гэсэн бодол орж ирж байна. Сүүлийн хэдэн жилд Монголчууд Хүний эрхийн өдөрийг тэмдэглэн өнгөрүүлж байгаа. Ардчилсан үндсэн хуулиа баталсан өдрийг “Үндсэн хуулийн өдөр” болгон тэмдэглэж, хүний эрхийг хуульчлан дээдэлснээ бахархацгааж байна. Хүн ёсны эрхээ хуульчлан баталж олж авсны 20 жилийн ойг тэмдэглэж, бие биенээ шагнацагаав. Гэтэл би хүний эрхтэй билүү? Үгүй билүү? Хүний эрхтэй юм бол яагаад эрхээ эдэлж чадахгүй байгаа юм бэ? Эрхгүй юм бол би тэгээд хүн мөн үү? гэж асуухаас өөр аргагүй байдалд орж байна. Цагаан морин жилд эрх чөлөөгөө олж авлаа гээд байгаагүй бил үү? Улс төр эдийн засгийн хос шилжилт хийсэн гээд л хөөрөөд байсан. 20 гаран жил өнгөрчээ. Эдийн засгийн эрх чөлөө баталгаажаагүй гэдгийг ардчилагчид өөрсдөө хүлээн зөвшөөрсөн. Ардчиллын хоёр дахь давалгаа үйлдвэржилт хэмээн лоозогноцгоож байна. Зэрэгцээд хүний суурь эрх, улс төрийн эрх баталгаажсан эсэхийг ч эргэцүүлэх хэрэгтэй мэт.

Хүн бүр амьд явах эрхтэй. Яг амьд явах эрхтэй юу? Амьд явах эрхтэй юм бол яагаад амьд явах эрхтэй хүмүүсийг төр нь буудчихдаг юм. Иргэдийнхээ амьд явах эрхэнд халдчихаад төр өнөөдрийг хүртэл яагаад иргэдээсээ уучлалт гуйхгүй байгаа юм бэ? Өнгөрсөн сонгуулиар 5 хүний амь насаар тугаа тахичихаад юу ч болоогүй юм шиг ирэх сонгуулиар ч юм уу хэзээ ч юм иргэдийнхээ өмнөөс галт зэвсэг хэрэглэх тухай яриад сууж байдаг хууль зүйн сайдтай бид азгүй хүмүүс (хэрвээ хүн мөн юм бол). Тэд иргэдийнхээ өмнөөс галт зэвсэг хэрэглэх эрхтэй болчихвол би амьд явах эрхтэй юу? Хүн амьд явах эрхтэй юм бол яагаад иргэн Д.Энхбатыг францаас хууль бусаар барьж авчраад амь насыг нь хохируулахад хүргэсэн юм юм бэ? Иргэн Д.Энхбат амьд явах эрхгүй, бусад нь амьд явах эрхтэй юм уу? Тэгвэл иргэн бүр амьд явах эрхтэй биш, зарим иргэн л амьд авах эрхтэй юм уу? С.Зоригийн амьд явах эрхэнд хэн халдсан нь гол бус, төр нь энэ хэргийг улс төрийн шалтгаанаар завхруулж байгаа нь хүн бүр амьд явах эрхтэй гэдгийг тунхаг болохыг батлах мэт.

Эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрхтэй. Хонгор сумын иргэд даяараа химийн хорт бодисонд хордож, эрүүл мэнд эдийн засаг амьдралаараа хохиров. Хордсон гэдгээ мэдэж эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрхээ эдлэх гэж төр засгаасаа шаардтал бүгдээрээ хамуутай байна хэмээн эрүүл мэндийн байгууллага нь нотлов. Дийлэнх нь тэмбүүтэй хэмээн доромжлов. Тэгээд ч зогсохгүй Засгийн газрын тэргүүн асан С.Баяр ДЭМБ-ын шинжээч гэх эрхмүүдийг авчирч “хордоогүй” болохыг нотолж давхар давхар доромжлов. Хонгороос гадна өөр хаана ийнхүү хордож хохирч байгааг хэлэх арга алга. Сумын төв байтугай нийслэл хотод амьдарч байгаа иргэдээ хордоогүй хэмээн нотлоход ч бэлэн байна. Улаанбаатарт амьдарч байгаа сая гаран иргэн эрүүл аюулгүй орчинд амьдарч байгаа юу? Аюултай орчинд амьдарч байгаа юу? Иргэдээ аюултай орчинд амьдарч байгааг харсаар мэдсээр байж, төр яагаад юу ч хийхгүй, хийхийг хүсэх ч үгүй байна вэ? Нүдэнд харагдах утаанаас гадна, хөрс усны бохирдлыг ярьвал бид эрүүл аюулгүй орчинд амьдарч байгаа юу? Стандарт бус “аюулгүй” орчинд амьдарч байгаа юу? Яг аюулгүй орчинд амьдрах эрхгүй мэт.

Эрүүл мэндээ хамгаалуулах, эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй. Эрүүл бус аюултай орчинд амьдруулчихаад, та эрүүл мэндээ хамгаалуулах эрхтэй гэж хэлэх нь зөөлөн хэлэхэд доромжлол мөн. Хорин жил (ардчилсан үндсэн хууль батлагдсанаас хойш) эрүүл мэндийн даатгал төлсөн иргэн, эмнэлэгт үнэгүй үзүүлж чадахгүй байна. Эрүүл мэндийн даатгалаас нэг ч төгрөгний тусламж авч чадахгүй иргэддээ, та эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй, гэхдээ түүнийгээ хөөцөлдөж байж, арын хаалгадаж, хахуульдаж байж авах эрхтэй хэмээн хэлснээс ялгаагүй.

Сурч боловсрох эрхтэй. Хүн бүр сурч боловсрох эрхтэй. Тэр дундаа суурь боловсролыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй. Гэхдээ хямдхан, хямдхан ч гэж дээ үнэгүй сургуульд “үнэгүй” боловсролыг л эзэмших эрхтэй. Та Американ сургууль юм уу, Элит сургуульд сурах бол мөнгөө төл. Мөнгөгүй бол сайн боловсрол эзэмшиж, сайн сурах эрхгүй. Улсын гэх сургуулиуд, өдийг хүртэл багш нарын нуруун дээр хамаг ачааг үүрүүлж, үнэгүй боловсролыг ардын олон хүүхдэд олгож, сурч боловсрох эрхтэй гэдгийг батлах гэж оролдлоо. Энэ загвар явцгүй гэдгийг саяхны багш нарын ажил хаялт баталж байна. Боловсрол нь үнэгүй байж болно (үнэгүй ч биш л дээ, хэн нэгэн нь энэ дунд төлж л байгаа), харин багшийн хөдөлмөр үнэгүй байж таарахгүй. Боловсролын чанар унаж, системээрээ дампуурчихаад байхад Кеймбриджийн стандарт гэх гоё үгээр хуурч, аргацааж байна. Өнөөг хүртэл тэр стандарт нь бэлэн биш, батлагдах нь байтугай боловсрогдоогүй, боловсрогдоод батлагдлаа ч гэсэн үр дүн нь 10 жилийн дараагаас гарч эхэлнэ. Тэр болтол та бүхэн сайн боловсрол эзэмших боломжгүй ч гэсэн, сурч боловсрох эрхтэй гэж тунхаглаад явахаас өөр аргагүй байна.

Сонгох сонгогдох эрхтэй. Та сонгох эрхтэй, сонгохдоо намуудаас нэр дэвшүүлсэн хүмүүсийн нэгийг л сонгох эрхтэй. Одоо түүнийгээ бүр, хоёр намаас нэр дэвшүүлсэн хүмүүсээс л сонгох эрхтэй гэж хуульчлах нь халаг байна. Энэ хоёр намаас өөр намын нэрээр сонгуульд нэр дэвшсэн хүнийг сонгосон ч гэсэн ялгаа байхгүй энэ хоёр намын нэр дэвшигч ялж мэднэ. Гэхдээ та сонгох эрхтэй л гэж хэлж байна. Тэр байтугай та сонгогдох эрхтэй. Та сонгууль эхлэнгүүт өөрөө нэрээ дэвшүүлээд, гарын үсэг цуглуулаад, сонгуулийн кампанит ажил эхлэнгүүт өөрийгөө сурталчлаад, УИХ-ын гишүүдтэй “бараг” тэгш эрхтэйгээр “өрсөлдөж” сонгогдсон ч болно. Гэхдээ ямар ч тэнэг хүн энэ сонгогдох эрх нь ёс төдий тунхаглал, үндсэн хуулинд заасан онолын төдий эрх гэдгийг ойлгохтойгоо байна. ИРгэн бүр сонгох сонгогдох эрхтэй юу?

Хүн бүр хуулийн өмнө адил тэгш эрхтэй. Яг тэгш эрхтэй юу? Адил тэгш эрхтэй юм бол яагаад УИХ-ын гишүүд чуулганы танхимд хэлсэн үгнийхээ төлөө хариуцлага хүлээдэггүй, иргэд гудамжинд хэлсэн үгнийхээ төлөө хариуцлага хүлээх ёстой юм бэ? Иргэдэд гудамжнаас өөр үг хэлэх газар байхгүй. Иргэн Н.Энхбаяр яахаараа “Нямдоржийг хууль зүйн сайд байсан цагт би мэдүүлэг өгөхгүй” гэж хэлж болдог, бусад нь “Нямдорж сайдыг хууль зүйн сайд байхад заавал мэдүүлэх өгөх ёстой” юм бэ? Хуулийн өмнө адил тэгш эрхтэй юм бол яагаад зарим нь 7000 төгрөг хулгайлсны төлөө 7 жилийн ял авч, зарим нь 14 тэрбумыг хусчихаад 10 жилийн ял авдаг юм бэ? Хуулийн өмнө УИХ, засгийн газар, нам бүлэглэлийн гишүүд дархлагдаж, илүү тэгш эрх эдэлж, жирийн иргэд нь дутуу тэгш эрх эдэлж байгаа юм бол? Хуулийн өмнөх тэгш эрх ч гэж дээ, хуулийн дарангуйлалд байгаа гээд хэлчихэд болмоор. Иргэн бүр хуулийн өмнө адил тэгш эрхтэй биш, зарим иргэд давуу эрхтэй юм уу? Хуулийн өмнө тэгш эрхтэй гэсэн энэ тунхаг цаагуураа иргэдээ кастад хуваачихаад байгаа.

Хүн бүр эрхтэй. Хөдөлмөрлөх эрхтэй. Гэхдээ уучлаарай ажлын байр байхгүй, байсан ч цалин нь бага шүү, өндөр цалинтай ажилд гадаадын мэргэжилтнүүдийг ажиллуулчихъя, тэд найдвартай юм. Гэхдээ та цалинг нь голохгүй бол ажиллах эрхтэй шүү. Хөдөлмөрийн аятай нөхцөлөөр хангуулах, цалин хөлс авах, бага л даа гэхдээ ямар хамаатай юм бэ, цалин л бол цалин. Тэр цалингаараа амьдарч чадахгүй бол тэр таны асуудал. Сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй. Гэхдээ зарим чинь таалагдахгүйгээр эвлэлдвэл, түүнийг чинь бүртгэхгүй байж мэднэ шүү. Үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх эрхтэй, гэхдээ араа даагаарай, хүн гүтгэсэн байх юм бол хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 50 нугалуулж төлүүлнэ. Их хурлын гишүүд халдашгүй дархан эрхтэй, халдашгүй эрхмүүдийг муулж, хуулиас давж гэм бурууг нь баталж чадахгүй бол та хүн гүтгэсэн болно шүү. Тухайн гишүүнийг яг үйлдэл дээр нь барьж, баримтжуулж, ТВ8 –аар гаргаж, нотариатаар баталгаажуулж чадаагүй л бол та хүн гүтгэсэн хэрэгт орно. Та үг хэлэх хэвлэн нийтлэх хязгааргүй эрхтэй. Гол нь хүн гүтгэж л болохгүй. Тайван жагсаал цуглаан хийх эрхтэй. Тайван гэдгийг анхаараарай, тайван биш цуглаан хийвэл буудаж магадгүй шүү. Гөлгөө яасныг дуулсан уу, 7 сарын 1 –нд яалаа.

Хүн бүр тэгш эрхтэй. Гэхдээ би хүн мөн үү?

- Төрсөн өдрийн мэнд хүргэе, гэжээ. Хажуугаас нь өөр нэг хүүхэд:

- Эби, өнөөдөр чиний төрсөн өдөр юм уу? гэж асууснаа:

- Happy new year! хэмээн анги дүүрэн хашгирчээ.

Хариуцлагаас мултарч чадах уу? Хоёр намын эвсэл эхнээсээ л салах нь тодорхой байсан гэж хэлж болно. Эрт орой хэзээ вэ гэдэг л байсан болохоос. Салвал харин аль эрт л салах байсан юм гэж олон хүн дүгнэж байна. Нөгөө талаас нь авч үзвэл, харин ч бүр овоо эрт саллаа гэж хэлж ч болно. Хөгжлийн төлөөх эвсэл, улс эх орны эрх ашиг, үндэсний эвлэрлийн төлөөх эвсэл энэ тэр гэсэн гоё чамин үгс нь ердөө л хоосон чалчаа үг. Эрх мэдлийн төлөөх эвсэл байсан гэвэл ононо. Хоёул эрх мэдлээ хувааж эдэлж, хамтдаа заваарсан бол хариуцлагаа хамтдаа л хүлээж таарна. Хүлээх ч биз.

Хамтдаа амалсан амлалтууд биелсэнгүй, ядуурал өслөө, төгрөгийн худалдан авах чадвар буурлаа, инфляци хоёр оронтой тоонд байтугай хорь давсан тоонд хүрлээ, бэлэн мөнгөний нийлүүлэлт замаа алдлаа, эдийн засаг халах байтугай улайсч байна, ажлын байр нэмлээ гэх боловч ажилгүйдэл өссөөр, нийгмийн сэтгэл зүй улам л тогтворгүй болсоор, төр засагт итгэх итгэл улам л муудсаар, гэмт хэргийн гаралт өссөөр, ургийн гаж хөгжил, утаа, хотын бөглөрөл, бензиний үнэ, боловсролын чанар гээд асуудлууд шийдэгдсэнгүй улам хуримтлагдсаар, тусгаар тогтнол ч эрсдэлтэй байна гэхэд болохоор боллоо. Хэн нь хариуцлага хүлээх юм бэ? Сонгуульд ялснаараа хуучин МАХН уу? нэрээ сольсон шинэ МАН уу? Хамтарч засгийн эрх барьсан АН уу? Эсвэл өвчний акттай С.Баяр уу? Шадар сайд Н.Алтанхуяг уу? Тавантолгойг хувьцааг эзэмшигч, ашиг сонирхлын зөрчилтэй Сү.Батболд уу? Сангийн сайд С.Баярцогт уу? Эсвэл Д.Зоригт уу? Засаг байгуулсан нь С.Баяр, засаг барьж байгаа нь Сү.Батболд. Сонгуульд ялсан нь МАХН, Засагт хамсарсан нь АН. Гэрээ байгуулсан нь Д.Зоригт, С.Баярцогт, Лү.Гансүх. Тэд хариуцлагаас мултарч чадах уу? Бүх алдаа оноо, муу муухай бүхнийг МАН дээр овоолчихоод цэвэрхэн сугарч чадах болов уу? Үгүй л болов уу. Муу муухай бүхнийг тэдэнд бултад нь нялгадна.

Үлдэх хүнээр ачаа бүү татуул. Хоёр нам, хамтарсныхаа гол үр дүнг уул уурхайн томоохон төслүүдийг эхлүүлсэн, олон жил ярьж шүүмжилж урагшаа ахиагүй Оюутолгой, Таван толгойг хөдөлгөөнд оруулж эдийн засгийн эргэлтэнд оруулсан гэх мэтээр ярьдаг. Оюутолгой, Тавантолгойг хөдөлгөөнд оруулсан нь үнэн байж болох ч энэ нь зөв буруу, ашигтай эсэх, хэн хариуцлага хүлээх зэрэг нь асуудалтай, цаашдаа ч ужиг маргааны үндэс болох байх. С.Баяр л ерөнхий сайд байхдаа бид гэрээг боловсруулаад хариуцлагаа үүрээд ороод ирлээ гээд л бардам мэдэгдээд байсан, гэрээг батлуулмагцаа л эрүүл мэндийн гэх шалтгаанаар ажлаасаа чөлөө аваад алга болоод өгсөн санагдана. Гэхдээ тэр өнөөдөр юу ч гэж мэлзэж мэднэ. Мэлзсээр ч ирсэн. Гэрээнд гарын үсэг зурсан хүн нь хэн юм бэ? Сангийн сайд, байгаль орчин аялал жуулчлалын сайд, эрдэс баялаг эрчим хүчний сайд нар шүү дээ л гэнэ. Би хэлсэн, залуучууд хамтраад хуулинд нийцүүлээд хийгээрэй гэж үүрэг өгсөн л гэнэ. Харицлагаа үүрч орж ирсэн гэх боловч, үүрч орж ирээд хүний нуруун дээр хаячихаад бултчихсан юм биш үү? Бултах байсан юм бол яах гэж гэрээг байгуулах гээд улайраад байсан юм бол? Эртхэн эрүүл мэндээ бодохгүй. Ямар нэг сонирхол байсан байх гэж хардахаас аргагүй болно.

2012 оны төсөв батлагдаад удаагүй байгаа. Удаагүй байхад л багш эмч нар ажил хаяна гэж сүрдүүлээд төсөвт тодотгол хийхээс аргагүй байдалд оруулчихлаа. Энэ төсвийг хөгжлийн төсөв, үсрэлтийн төсөв энэ тэр гэж юу ч гэж гоёор нэрлэж болно. Эдийн засагчид харин энэ бол амлалтын төсөв, эдийн засгийн сүйрлийн төсөв гээд байна. Ийм их бэлэн мөнгө тараах, амлалтаа хаах төсөв баталчихаад, түүнийгээ гүйцэтгэх Сангийн сайд нь хаяад алга болох нь. Баталсан төсвөө зарцуулж, бодлогоо хэрэгжүүлэхгүй юм бол яах гэж ийм их нүсэр төсөв баталсан юм бол? Энэ төсөв хэрэгжиж зарцуулагдах юм бол Монголын эдийн засгийг харин ч нэг самрах байх даа. Одоо тэгэхээр тэр заваан юман дээр үлдэж баасыг нь цэвэрлэх хүн МАН –аас хэн байх юм бэ? Үлдэх хүнээр ачаа бүү татуул гэдэг дээ.

Копи нь оргиналиа хэзээ ч гүйцдэггүй. Ийм нэг хэллэг байдаг даа. АН бол МАХН-ын копи шүү дээ. Үзэл баримтлал өөр гэх боловч намын зохион байгуулалт, бүтэц, дүрэм, ажиллах арга барил, гишүүнчлэл энэ тэр гээд ялгагдах юм маруухан. Копи нь оргиналиа хүйцдэггүй гэх үгийг батлах мэт АН хорин жилийн турш ах намаасаа илүү гарч чадсангүй. Туж л гомдол, хорин жилийн турш бид 4 жил засгийн эрхэнд байсан, байхдаа ч олигтой үасаглаж чадаагүй гээд л. Угаасаа л копи юм болохоор олигтой ялгаа гарч, илүүрхэж чаддаггүй бололтой. Одоо АН –ын рейтинг МАН –ынхаас илүү байгаа гэх боловч хэр зэрэг илүү юм бэ дээ гэхээр 2-3 хувийн тухай л ярьж байна. Энэ тэгээд илүүрхэж байгаа хэрэг мөн үү? Үгүй. Илүүрхвэл бүр илүүрхээд тасраад ялгараад явахгүй яасан юм бэ? Шалтгаан нь их энгийн. Энэ хоёр намыг сонгогчид одоо нэг гэж харж байна. Тэд ууланд мацах боловч, тэрүүхэндээ дээр дороо орох боловч нэг олсноос зүүгдээтэй байна. МАН-ын рейтинг өсөхөөр АН дагаад өсдөг байсан бол МАН унангуут АН хамт татагдаад уначихаж байна. АН –ын рейтинг үл ялиг илүү байгаа ч энэ нь МАН –ын дээр гарчихсан гэсэн үг биш. Тэд хамтдаа л доошоо унасан. АН одоо МАН –аас илүү гарахын тулд эрс шинэчлэлт, зарчмын өөрчлөлт хэрэгтэй. Ах нарыгаа дуурайгаад хол явахгүй нь тодорхой боллоо.

Ялгарч чадах уу? АН өнөөдөр Засгийн газраас гарна гэж мэдэгдэж байна. Тэглээ гээд юу өөрчлөгдөх вэ? АН бол МАН –аас тусдаа өөр нам шүү гэж ялгарч харагдахыг хүсч байгаа гэнэ. Өөр нам юм бол нэг засагт яах гэж хамтарсан юм бэ гэж сонгогчид асууна. Тэдэнд хариулт байхгүй л болов уу. АН одоо яаж ялгарах вэ? Хамтдаа хутгалдаад ягаарчихсан юм чинь улаан фон дээр ялгарч мэдэгдэхгүй байна.Үзэл баримтлалаараа ялгарна гэнэ. Хаана байна тэр үзэл баримтлал нь. Хөгжлийн бодлогоороо ялгарна гэнэ. Хаана байна тэр хөгжлийн бодлого нь. Хоёр нам хоёулаа гоё ярьдаг. Хорин жил гоё ярьцгаасан. Харин сонгогчид одоо итгэхээ байчихлаа. Тэдэнд байтугай хэнд итгэхээ ч мэдэхгүй байна. Ардчиллаараа ялгарна гэнэ. Ардчилал тэдний өмч биш. Алтанхуягаараа ялгарах уу? Алтанхуяг Алтангадас хоёр АН-ыг булай харагдуулж байгаа учраас Алтанхуяг шиг гамшиг АН-д өнөөдөр байхгүй. Хуучин партизан, хуучин лидерүүдээрээ ялгарах уу? УИХ-ын гишүүдийг 76 худалч, 76 олигархи, 76 идээчин гэж л гадуур ярьж байна. Тэгэхээр тэд фэйс болж чадах болов уу? Тэгэхээр юугаар ялгарах вэ? Зарчмаар л ялгарах болно. Гэхдээ АН зарчим дээрээ үнэнч байж чадаагүй.

Хэрэв 2008 оны сонгуулийн дараагаар АН хамтарсан засагт оролгүй үлдэж чадсан бол ялгарах байсан юм. Хэрэв АН сөрөг хүчний байр суурин дээрээ үлдэж чадсан бол өнөөдөр ялгарах байсан юм. Хэрэв АН, Оюутолгойн гэрээнд хутгалдаагүй байсан бол өнөөдөр ялгарах байсан юм. Хэрэн АН, амлалт биелүүлэх гээд, 21000 тараахад оролцоогүй бол ялгарах байсан юм. Хэрэв АН 7 сарын 1-ний хэргийг илрүлэх гэж шахаж шаардаж байсан бол ялгарах байсан юм. Хэрэв АН, ямааны мөнгө, хонины мөнгө, будааны мөнгө тараалцаагүй бол ялгарах байсан юм. Хэрэв АН, амлалтын төсөв батлах гэж гүйгээгүй бол ялгарах байсан юм. Хавтгайруулсан халамж, бэлэн мөнгө цацахын эсрэг байж чадсан бол АН ялгарах байсан юм. Баахан мөнгө тараалцчихаад бид либерал үзэл баримтлалтай гэж хэлэхээр хэн үнэмших юм бэ? 2012 оны сонгуульд АН ялгарч чадах болов уу? Ялгарвал юугаараа ялгарах юм бол? Яаж ялгарах юм бол?

- Миний хүү өмдөө өмс, даарчихна. Гэр хүйтэн байна гэж. Хүү:

- Би хүйтэнд даардаггүй юм, мэдэв үү! Аав нь:

- Аа яа яа, миний хүү чинь хүйтэнд хөрдөггүй, халуунд халдаггүй, баатар эр байх нь гэж, хүүгээ өхөөрдөж. Хүү харин өөдөөс нь:

- Бас бүлээнд бүлдэггүй, гэж томорчээ.