Ц.Болдын блог

Just another WordPress.com weblog

ИРГЭДИЙН ТЭТГЭВРИЙН САН УУ, ИРГЭДИЙГ ХОХИРООДОГ САН УУ?

Posted by bolod on May 19, 2008

Монголд социализмын үе шиг үнэгүй байр хуваарилдаг гааль, нийгмийн даатгал гэсэн хоёр л байгууллага байдаг. Гаальтай уралддаг энэ байгууллага нийгмийн даатгал таны ирээдүй мөн гэсэн үлгэрт итгүүлж асар их мөнгийг цуглуулдаг мөртлөө ямар ч хяналтгүй. Өдгөө ажил хийж буй хүмүүс 20 жилийн дараа гудамжинд гарахгүй гэх баталгаа байна уу? Тэгвэл та юунд найдаад хэнд ямар мөнгө яах гэж төлж байдаг юм вэ? Ер нь таны мөнгийг хэрхэн хадгалдаг, хэр өсгөдөг бол, та төлсөн мөнгөө эргүүлээд шударгаар буцааж авна гэдэг баталгаа бий юу? Мөн өөр зүйлд зарцуулаагүй гэдгийг хянах бололцоо танд байна уу?

Цаашилбал та заавал төрд тэтгэврээ даатгах ёстой юу? Ядаж нэрийн дансаа хадгалах газраа иргэн өөрөө сонгож болдоггүй юм уу гэсэн асуултууд урган гарч ирнэ. Бид татвартай яг ижилхэн мөнгө төлдөг мөртлөө хариуцлага тооцдоггүй ганц зүйл бол нийгмийн даатгал юм. Хүмүүсийг тэтгэвэрийн санд мөнгө төлөөд түүнийгээ эргүүлж авч чадахгүй хохирч байгаагаар нь ангилвал дараах гурван бүлэг үүснэ. Та хаана нь багтаж байна вэ?

Азгүйчүүд: Амьдралынхаа туршид хөдөлмөрлөж нийгмийн даатгал төлөөд эргүүлж нэг ч төгрөг авч чаддаггүй азгүйчүүдийг ийм бүлэгт оруулж болно. Мөнгөн дүн нь ХЗХ-ны хохирогчдоос хэдэн зуу дахин их. 2004 оны статистикийн мэдээнээс үзвэл монголчуудын дундаж нас 63.6 байдаг. Үүнээс эмэгтэйчүүд 66.5, эрэгтэйчүүд 60.9 насалдаг. Эрэгтэйчүүдийн 33 хувь нь 60-аас дээш насалж, 33 хувь нь яг 60 насалж, 33 хувь нь 60 нас хүрэлгүй нөгөө ертөнцөд очдог. Товчоор хэлбэл хохирогсодын ихэнхийг эрэгтэйчүүд эзэлдэг. Зөвхөн 2003 оны байдлаар 55-59 насны 8005 хүн нас барсан нь нийт нас бардаг хүмүүсийн тал хувийг эзэлнэ. Тэр дотроо 8 хувь нь яг тэтгэвэрт гарахын өмнөхөн талийдаг. Ийм азгүй учрал тохиовол банкнаас ялгаатай нь ТӨР таны үр хүүхдэд мөнгийг чинь эргүүлж өгөхгүй. Оршуулгын гэх 100 гаран мянган төгрөг, хэрвээ хүүхэд чинь насанд хүрээгүй бол тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр олгоно гэж мэргэжилтнүүд тайлбарлана. Гэтэл үнэндээ 55-иас дээш настай хүний хүүхэд насанд хүрээгүй байна гэж байх уу? Шуудхан хэлэхэд таны мөнгө өөр хүмүүсийн сайн сайхны тусын тулд гэдэг нэртэй алга болно, үүнийг өвлөгдөхгүй зарчим үзнэ.

Тэгшитгэсэн тэтгэврээс хохирогсод: 1995 оноос өмнө тэтгэвэрт гарсан хүмүүсийн тэтгэврийг төр хариуцах ёстой. Социализмын үед ажлын 6 өдөр ажиллаж 13 төрлийн шимтгэл даатгал төлж байсан хүмүүсийг нийгмийн хамгаалал хөдөлмөрийн яамныхан эдгээр хүмүүсийн нэрийн дансанд мөнгө байхгүй тийм учраас бид сайн хүн учраас тэдэнд тэтгэвэр өгдөг гэж хэлнэ. Уг нь эдгээр хүмүүсийн тэтгэврийг төр хариуцах учиртай. Гэтэл эл үүргээ төр биелүүлдэггүйгээр барахгүй одоо даатгал төлж байгаа хүмүүсийн мөнгөөр аргацааж байгаа.

Тийм ч учраас 1995 оноос өмнөх хүмүүс удаан хугацаагаар тэгшитгэсэн тэтгэвэр авч хохирчээ. Олон хүмүүс ажилласан жил, авч байсан цалин зэргээрээ ялгаатай мөртлөө яг ижил тэтгэвэр авч байсан нь дэндүү шудрага бус байлаа. Чухамдаа Баасан хадагтайн удирдлага доор мянга мянган ахмадууд хөхөө өвлийн хүйтэнд тэмцсэний ачаар л зарим нэг ажлыг урагшлууллаа. Хэрвээ тэд тэмцээгүй бол, хэрвээ тэд дуугай л суугаад байсан бол яах байсныг та сайн мэдэх байх. Энэ бол бид одооноос хариуцлагатай байхыг сануулж байна, хөгширсөн хойноо ингэж зогсох хэрэг гарах юм биш биз?

Хоосон данснаас хохирогчид: Судлаачдын тооцооноос үзвэл 2015 гэхэд тэтгэврийн сангийн мөнгө гачигдаж эхэлнэ, 2030 он гэхэд юу ч үгүй болно. Учир нь одоо ид ажиллаж байгаа хүмүүсийн мөнгийг төр өсгөлгүйгээр өмнөх үеийнхэнд төлж байгаа нь ирээдүйд бүр ч илүү аюулыг бий болгож байна. Урд хормойгоороо хойд хормойг хаах гэж үүнийг хэлдэг. Хүн ам зүйн хувьд одоо ид ажиллах насандаа буюу тэтгэврийн хүний тоо хамгийн минимум байгаа билээ. Магадгүй 25-30 жилийн дараа эдгээр хүмүүс нэгэн зэрэг тэтгэвэрт гарч эхэлнэ, тэгэхэд тэдэнд өгөх мөнгө байхгүй болно, тэр үед даатгал төлөх хүмүүсийн хүрэхгүй. Яагаад гэвэл тэр үед ажиллаж байх хүмүүс ба тэтгэвэр авагчдын харьцаа хэтэрхий муу байх болно. Тиймээс одоо нийгмийн даатгал төлж байгаа 410 мянган хүн ирээдүйн хохирогчид мөн. Оройтоогүй дээрээ үүн дээрээ иргэд анхаарч өөрсдийн нэрийн дансыг өөрсдөө сонгодог, өөрсдөө хянадаг болох нь чухал. Саяхан ХЗХ-ны луйварчдыг шүүхээр шийтгэх ажил үргэлжилж, лавтайяа 5-10 жил авч байна. Тэд хүмүүст мөнгийг нь өсгөж өгнө гэж луйвар хийсэн. Харин бид арай өөр хэлбэрийн луйврыг анзаарахгүй яваад байгаа юм биш үү. Эсвэл хэсэг хүнийг хохироовол ял авдаг, бүгдийг нь хохироовол хэн ч буруугүй өнгөрдөг байх уу?

Бодлогын сонголт. Нийгмийн даатгалд хийх шинэчлэлийн олон арга хэмжээ бий. Үүнээс зарим нэгийг нь дурдаж байна.

1. Өвлүүлэх зарчмыг бий болгох: Халамжийн сайн тогтолцоотой гэх Германд даатгуулагч нас барсан тохиолдолд нийт төлсөн мөнгөний 60 хүртэл хувийг төрөл төрөгсдөд буцааж өгдөг гэнэ. Мэдээж үлдсэн 30 хувийг өөр хэн нэгэн хүний сайн сайхны төлөө зарцуулна биз. Үүнийг хамгаалж төрийнхөн нийгмийн сайн сайхны төлөө, бусдын төлөө, ядуу хүмүүст тарааж өгдөг, тэтгэврийн зөрүү, халамжийн мөнгө хаанаа ч хүрдэггүй, хүүхдийн мөнгө гэх мэтчилэн олон сайхан үгээр таны толгойг хангалттай эргүүлж чадна.

2. Тэтгэвэрт гарах насыг нэмэхгүй байх: Сүүлийн үед тэтгэвэрт гарах насыг нэмэгдүүлэх тухай ярих боллоо. Ингэхдээ дундаж наслалт өндөр орнуудыг жишээ болгож ярьдаг. Бид хүмүүсийнхээ дундаж наслалтыг нэмэгдүүлэх тухай ярихгүй мөртлөө тэтгэвэрт гарах насыг уртасгана гэдэг нь зүгээр л луйвар юм. Хэрвээ тэтгэвэрт гарах насыг ингэж нэмэгдүүлвэл хохирох хүмүүсийн тоо хэд дахин нэмэгдэнэ. Тиймээс иргэдийн ажиллах жилийг нэмэх биш харин цуглуулсан мөнгөний менежментийг сайжруулах асуудлыг ярих ёстой болов уу.

3. Хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах: Мөн яаралтай хийх ажил бол хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах юм. Хуулийн өмнө төр, иргэн тэгш эрхтэй гэсэн үндсэн зарчим байдаг. Гэтэл нийгмийн даатгалын санд одоогийн тэтгэвэр авагч нарт зориулсан тэтгэврийн мөнгийг төсвөөс оруулах ёстой ч сангийн яам оруулдаггүй. Оруулаагүй тохиолдолд ямар хариуцлага тооцох вэ? Хэрвээ аж ахуйн нэгж, байгууллага, хувь хүнд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөөгүй тохиолдолд 0.3 хувийн алдангийг тооцдог. Тэгвэл төр өөрөө үүргээ хүлээгээгүй бол адилхан алданги төлөх нь шудрага юм биш үү?

4. Бие даасан байдлыг хангах: Сангийн бие даасан байдлыг хангахгүйгээр улсын төсвийн цоорхойг даатгалын мөнгөөр нөхдөг явдал үргэлжилсээр л байх болно. Тухайлбал НД-ын газрын дарга нарыг хариуцлагагүй үйл ажиллагааны улмаас НД-ын 60-70 тэрбум төгрөг төрийн сангаар дамжаад төсвийн цоорхойг нөхчихсөн, эргүүлж олж авч чадаагүй жишээ ч гарчээ. Гэхдээ бие даасан байна гээд дарга болсон хүн нь идэж уугаад алга болдог тийм хяналтгүй тогтолцоог иргэд хүсэхгүй. Яагаад нийгмийн даатгалын дарга гэсэн албан тушаал хамгийн их эрх мэдэлтний анхаарлыг татдаг, яагаад нийгмийн даатгалын дарга нар дандаа идсэн уусан асуудалд холбогдоод байдгийн учир ч үүнд л байгаа болов уу.

5. Хувийн тэтгэврийн сан бодлогын сонголт: Иргэдэд сонголт олгоё. Барууны орнуудад байдаг хувийн тэтгэврийн санг хөгжүүлэх нь өнөөдрийн төрийн тэтгэврийн сангийн үрэлгэн, найдваргүй байдлыг арилгахад чухал ач холбогдолтой. Яагаад хувийн тэтгэврийн сангууд байж болдоггүй юм вэ? Бид малчид, хувиараа бизнес эрхлэгчдийг хүчээр төрийн тэтгэврийн санд хамруулах биш харин тэдний өөрсдийн санаачлага дээр тулгуурласан хувийн тэтгэврийн санг бий болгох ажлыг эхлэх ёстой. Энэ талаар судалгааны ажлыг хийх шаардлагатай байна.

2007 оны 1 сарын 1

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: