Ц.Болдын блог

Just another WordPress.com weblog

ЭКСТРЕМУМ ЦЭГ

Posted by bolod on May 26, 2008

1932 оны сонгууль АНУ-д шинэ эргэлтийн жил болсон гэдэг. 1860-1932 оны хооронд бүгд найрамдахчууд ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг 56 жил атгасан бол, ардчилсан намынхан 16 жил атгажээ. Харин 1932-1980 онд ардчилсан намынхан энэ эрх мэдлийг 32 жил, бүгд найрамдахчууд 16 жил барьсан байна. (М.Фридман, Р.Фридман, “Хувь заяагаа сонгох нь”, УБ., 2001.  х74) Энэ өөрчлөлт нь зөвхөн улс төрийн хүрээнд явагдаагүй, намуудын хүчний харьцаанд гарсан өөрчлөлтөөр ч хязгаарлагдаагүй ажээ. Сонгогчдын улс төрийг үзэх үзэл бодол хийгээд иргэдийн нийгэм эдийн засгийн үнэлэмжийн хувьд чухамдаа зарчмын өөрчлөлт гарсан гэдэг. Монголд дээрхтэй адил эргэлт болж өнгөрсөн гэдгийг судлаачид янз бүрээр хэлж дүгнэж байна. Энэ өөрчлөлт нь “Их эвслийн” засгийн газрыг огцруулж, “Yндэсний эв нэгдлийн” гэх засгийн газрыг байгуулсантай ойролцоогоор давхцан эхэлсэн юм.

Шинэ хандлага. Эдийн засаг, нийгэм, улс төрийн бүхий л хүрээнд цоо шинэ хандлага бий болж байна. МАХН түүхэндээ бараг анх удаа ээлжит бус Их Хурлаа хийж намын даргаа авч хаяв. МАХН –ын Засгийн Газар анх удаа огцорлоо. М.Энхболдын нэр түүхэнд хамгийн азгүй ерөнхий сайдын нэр болж үлдэнэ. Түүнийг намын шийдвэрээр, өөрийнх нь намынхан огцруулсан билээ. Анх удаа МАХН-аас сонгогдсон УИХ-ын даргыг огцруулав. Үндсэн Хуулийн Цэц анх удаа эрх баригчдын эсрэг шийдвэр гаргалаа. Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд л анх удаа МАХН-ын гишүүд авлига албан тушаалын хэргээр шийтгэгдэж шоронд орлоо. МАХН-ын хариуцлагатай албан тушаалтан нь МАХН авлига авсаныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөв. Дараагийн гишүүдийн нэр бузар булайтай хутгалдан сонин хэвлэлээр бичигдэж байна, авлигатай тэмцэх газарт шалгагдаж, шүүхэд дуудагдаж байгаа гэнэ. МАХН -ынхан анх удаа хариуцлага алдсан хэргээр огцордог, албан тушаалаасаа буудаг болов. МАХН анх удаа ард түмнээсээ уучлал гуйлаа. Хэлмэгдүүлэлтийн төлөө ч тэр, Хонгорынхныг хордуулсныхаа төлөө ч тэр. Тэд дуртайдаа тэгсэн гэж үү? Үгүй. Энэ шинэ хандлага биш гэж үү? Цаашид ч ажлаа хийж чадаагүй бол хэнбугай ч огцрох ёстой, огцруулж болдог юм байна гэсэн ойлголт нийгэмд нэгэнт бүрдлээ. 

АН анх удаа иргэдээ сонсдог болов. Сонгогчдоосоо тасарснаа тэд хүлээн зөвшөөрлөө. АН иргэний баримжаатай улс төрийн хүчин байх болно хэмээн мэдэгдэв. Төр нь иргэддээ үйлчилдэг байх ёстой хэмээн сургав. Төрд иргэний хяналтыг нэмэгдүүлнэ хэмээн амлав. “Монголд одоо зүүний бодлого ч хэрэггүй, барууны бодлого ч хэрэггүй. Монголд одоо ЗӨВ бодлого л хэрэгтэй” хэмээн мэдэгдэв. Буруу бодож байжээ. Алдаагаа хүлээн зөвшөөрөв. Сайн дураараа юу? Үгүй. Хоёр нам хоёулаа иргэний хөдөлгөөнүүдийг хүлээн зөвшөөрч, тэдний тэмцлийг анзаарч, хэлсэн ярьсныг нь давтаж, мөрийн хөтөлбөртөө тусгаж, хэрэгжүүлж эхэллээ. Энэ шинэ хандлага биш гэж үү? Төр засагт нөлөөлж болдог юм байна гэдгийг Иргэний хөдөлгөөнүүд батлан харууллаа. Иргэний нийгмийнхэнтэйгээ хамтран ажиллана, хандралцана, иргэний нийгмийнхэн минь бидэнд туслаач хэмээн тэд ч зуйрах болов. Иргэн гэдэг вангаас сайхан нэр ч юм уу.

Татварыг буурууллаа, НДШ-ийг багасгав, хүүхдийн мөнгийг өгсөн, шинэ гэр бүл мөнгөө авч байгаа, цалин өссөн, тэтгэвэр тэтгэмж нэмэгдсэн, удахгүй Эрдэнийн хувь хүртээнэ хэмээн улс төрчид ам уралдуулан амлаж байна. Гэвч иргэд үүнд итгэлгүй хандаж байгаа. 4 жилийн өмнө 10000 төгрөг өгнө гэхээр авна гээд уралддаг байсан бол одоо 50000 төгрөг өгнө гээд байхад тэрүүгээр чинь яах юм бэ гэх хүмүүс олширчээ. Өгсөн мөнгө нь аманд ч үгүй хамарт ч үгүй дуусч засаг өгсөн нэртэй, иргэд авсан нэртэй л үлдэнэ. Инфляци угаасаа өгсөн мөнгийг нь эргүүлээд идчихээд байгааг хүн бүхэн ойлгож ярих болжээ. Өөрөөр хэлбэл халамжийн бодлогод хүн бүхэн эргэлзэнгүй хандаж байна.

Оюу толгой, Таван толгой гээд дэлхийд өрсөлдөх ашигт малтмалын том хэмжээний ордууд олноор нээгдэв, цаашид ч үргэлжлэн нээгдэнэ. Уул уурхайн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулагчдын сонирхол нэмэгдэж, Монгол улс геополитикийн хувьд сонирхлын бүс болж байгаа нь Монголын нийгэм улс төрийн амьдралд ч нөлөөлөх боллоо. Оюу толгой, Таван толгойн асуудал, тогтвортой байдлын гэрээ нь улс төрийн шийдлээ хүлээж байна. Гадаадын томоохон компаниуд төдийгүй дэлхийн хүчирхэг гүрнүүдийн ашиг сонирхол Монголд орж ирэхтэй зэрэгцэн Монголчуудын ашиг сонирхол, үндэсний ухамсар сэргэж надад ямар хүртээлтэй вэ гэхээсээ илүүтэй Монголд ямар ашигтай вэ хэмээн харж хүлээж байна.

Уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулалт нэмэгдэхтэй зэрэгцэн байгаль экологийн асуудал хурцаар тавигдах болов. Цианит натри, мөнгөн усны хордлогыг дурдахаа больё. Олон зуун гол горхи, хэдэн мянган булаг шанд хатаж ширгэж, хатааж ширгээжээ. Уулыг нурааж усыг эргүүлчихээд нөхөн сэргээлт хийсэнгүй, хөсөр хаяв. Дэлхийн цаг уурын дулааралттай энэ нь хавсран нөлөөлж, эргэж нөхөгдөшгүй хохирол учрууллаа. АЛТ, УС хоёрын нэгийг сонгох дээрээ тулж иржээ. Ер нь энэ байдлаараа бүтэхгүй нь гэсэн мэдрэмж хүн бүрт төрж байна.

Намуудын рейтинг хийгээд улс төрийн шинэ хүчний орон зай. “Их эвслийн” засгийн газрыг огцруулсан үеэс эхлэн АН-ын рейтинг түүхэндээ анх удаа МАХН-ынхаас өндөр гарч, энэ хоёр намын хувьд хүчний харьцаа ойролцоогоор тэнцсэн билээ. Хэдийгээр 1996 онд Ардчилсан Холбоо эвсэл сонгуульд ялж байсан боловч АН-ын рейтинг дангаараа МАХН -ынхаас дээр гарч байсан удаагүй юм. Хоёр намын рейтинг шалдаа буусан байдал 2 жил орчим үргэлжилж, хоёр нам хоорондоо нэлээд толхилцсоны эцэст учраа олж эвийн гэрээ байгуулах шиг боллоо. М.Энхболдын Засгийн Газрыг огцруулж С.Баяр МАХН-ын дарга, ЗГ-ын ерөнхий болсноос хойш хоёр намын хооронд элдэв толхилцоон болсонгүй, ямар ч гэсэн илэрхий зөрчил гарч нийгмийн сэтгэлзүйг савлуулсангүй. Үр дүнд нь намуудын рейтинг бага багаар өсөж байна. Энэ нь сонгууль дөхөж байгаатай ч холбоотой. Гэхдээ голлон С.Баярын хувийн нэр хүндээр ЗГ-ынх нь нэр хүнд тодорхойлогдож, дагаад намынх нь нэр хүнд дахиж унасангүй. Иргэд, сонгогчид С.Баярт үхтлээ итгэж, түүнийг л эцсийн горьдлого хэмээн харж эхлэв. МАХН-ын нэр хүнд ийнхүү ганцхан хүний нэр хүндээс ихээхэн хамааралтай болсон нь энэ нам институциональ шинжээ алдаж буйг харуулна. МАХН-ын рейтинг өсч буй нь ч түр зуурынх байх магадлалтай. Үүлэн чөлөөний нар хурц… энээ тэрээ гэдэг дээ.

Одоогоор хоёр намын рейтинг тогтвожиж бага багаар өсөж магадгүй байдалтай байна. Гэхдээ АН-ын рейтинг МАХН –ынхаас үл ялиг өндөр байдлаа хадгалсан хэвээр. Энд тэндхийн судалгааны дүнгүүд харилцан адилгүй гарч байгаа боловч үндсэн дүгнэлт нь ерөнхийдөө ижил. Хоёр намын рейтинг их л ойролцоо байгаа, мөн бага багаар (одоохондоо тун ялихгүй) өсөх хандлагатай байгаа явдал юм. Хэрэв ийм байдалтай байвал АН –ын зүгээс МАХН руу дайралгүй энэ байдлаараа үргэлжлүүлээд байвал хүчний харьцаа хэвээр хадгалагдаад байх боломжтой. Тэртээ тэргүй АН-ын оролцоогүйгээр МАХН-ын нам доторх үл ойлголцол, сөргөлдөөн нь тэдний хамаг хүчийг барж байна. Гадагшаа тэмцэх нь битгий хэл дотоод тэмцлээ зохицуулж чадахгүй байгаа учир С.Баярын хувьд гадаад талдаа эв найрамдлыг л хичээх болно.

Намуудын нэр хүнд сүүлийн хоёр жилд урьд өмнө байгаагүйгээр унасан нь улс төрөөс хүнийсэх хандлагыг бий болгосон. Хоёр намд тууштай үнэнч хатуу электоратуудын тоо эрс буурчээ. Хоёулаа адилхан луйварчид, один чёрт гэх хандлага хүчтэй болж байна. МАХН ба АН-ынхныг нэг шуудайд хийж балбах явдал нэмэгдэх болов. Тэд өөрсдөө ч өөрөөр байж чадахгүй байна. Энэ хоёр намын алийг нь ч сонгохгүй гэсэн байр суурь хүчтэй сонсогдох боллоо. Намын харьяаллаар дамжуулан “бор халзан хонь” ч байсан сонгодог байсан үе өнгөрчээ.

Хоёр нам нийлээд нийлээд улс төрийн огторгуйг бүрэн хянаж чадахгүй байна. Шинэ хүчний орон зай онгойсон хэвээр 40 гаруй хувийг эзэлсээр байна. Сонгогчдын дор хаяж гуравны нэг нь хоёр намыг сонгохоос зайлсхийх болжээ. Сонгуулийн өрсөлдөөн хоёр намын хооронд голлон өрнөдөг байсан бол өрсөлдөгч гуравдагч тал гарч ирэхээр айлгаж, хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж эхэллээ. Тэнцвэрийн байдал алдагдвал шинэ нөхцөлд тэнцвэр тогтох болно.
 Хуучин улс төрчид ба шинэ үеийнхэн. Энэ жилийн сонгууль нь хүчний харьцааг өөрчлөх эгзэгтэй үед болоод зогсохгүй үе солигдох процессийн эрчимжилттэй давхцаж буй тул ихээхэн эгзэгтэй болж байгаа юм. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр бичигдэж яригдаж байгаагаас ажиглахад МАХН ба АН -уудын “үеэ өнгөрөөсөн хууччуул” бүгд УИХ-д дахин нэр дэвших сонирхолтой төлөвлөгөөтэй байгаа ажээ. Тэд үүнийгээ парламентийн тогоонд чанагдсан, туршлагажсан гэдгээрээ зөвтгөж байгаа боловч улс төрийн нас нь нэгэнт гүйцэж буй тул ирж яваа цагийн аясыг яаж ч болох билээ. Арга нь барагдаж бачимдахдаа алдагдсан үеийнхэн, завсардсан үеийнхэн гэхчлэн олон онол, таамаглал дэвшүүлцгээж байна. Арван хоёр жилийн өмнө “Намайг сонго, бид чадна” хэмээн гуйж байсан нөхдүүд “Бид дахиад арван жил төр баримаар байна” хэмээн тулган шаардах болов. Яг үнэндээ “алдагдсан” гэх үеийнхэн байраа тавьж өгөхгүй хэтэрхий удаан зууралдсанаас болж, тэр хэрээр шинэчлэл, улс орны хөгжил удааширч, хойч үедээ саад болж байгаагаа тэд ухаарахгүй байна. Түрүүлж гарсан чихнээс сүүлд ургасан эвэр урт гэдэг.

Улс төрчдөд “улс төрийн нас” гэсэн нэг ойлголт байдаг хэмээн улс төр судлаачид ярьж бичдэг. Энэ нь ойролцоогоор 10-12 жил. Зөвхөн улс төрчид ч гэлтгүй ямар ч мэргэжлийн хувьд ер нь хэн ч байлаа гэсэн хувь хүний хувьд ч гэсэн мэргэжлийн хувьд ч гэсэн өсөлт, оргил үе, гудайлтын үеүүд байдаг байна. Төрсөн бие түлбэрэх, түмэн амьтны хуультай. 

Өнөөгийн улс төрчид “лидерүүд” бүгд л 1990 –ээд оноос эхлэн өөрсдийн карьерийг эхэлсэн бөгөөд тэдний чадавх одоо шавхагдаж байна гэж ойлгож болно. Аль ч намын лидерүүдийн хувьд 10-аас дээш жил болсон “хугацаа нь дууссан” улс төрчид олон. Тэд улс төрийн энэхүү тогоондоо дассан, эрх мэдэл хэмээх амттай зүйлээс салж чадахаа больсон байдаг. Тиймээс дахин дахин сонгогдох, улс төрд үлдэхийн тулд бие биенийг хамгаалах дархлаа ч юм уу даатгалын систем ч юм уу маягийн юмыг бий болгодог. Энэ байдал нь газар авсаар өнөөгийн төрийн ядуу, чадваргүй байдалд хүргэж байна.
 УИХ-д сонгогдож чадаагүй байсан ч тэд Яамны дэд сайд, төрийн нарийн бичгийн дарга, эсвэл Yндсэн хуулийн цэц, Yйлдвэрчний эвлэл, Олон нийтийн радио телевиз, Хөрөнгийн бирж, Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар, Төмөр замын хэрэг эрхлэх газарт, ямар нэг эрх мэдэл бүхий албан тушаалд очдог, үгүй ядаж л зөвлөх болох жишээтэй. Хувийн хувьсгалын бизнесийг нь тооцохоо больё. Тэд мөнөөх даатгалын системийн буянд эрх мэдлийн хүрээнээс холдсонгүй, сэтэртэй мал шиг.

Албан тушаалын томилгоо нь аль чадвартай гэхээсээ илүү аль найдвартай манай талын, манай бүлгийн гэх шалгуураар хийгддэг. Тэр нь бүр хэтрээд өв залгамжлуулдаг, гэрээслэдэг, бэлэглэдэг болсон. Учир нь дараа нь өөрийн нь ээлж ирэхэд бас даатгалын баталгаа болох учраас тэр. Намуудын дэргэдэх залуучуудын байгууллагуудын нэр хүнд буурч байгаа байж магадгүй. Нам дотроос нь дараагийн үеийнхэн нь тодрохгүй төрөхгүй байж болно. Энэ нь залуучуудын буруу биш, ахмадуудынх нь алдаа. Залуучуудад нь карьер хийх боломж нь хаалттай, шалгуур нь шударга бус учраас луйварчин төрөх шалгуураар өөр хэнийг шалгаруулах билээ.

Хойчийг залгамжлагчид нь өвсөнд ороовч үхэр тоож идэхгүй, өөхөнд хучивч нохой тоож шиншихгүй болсон бол бурууг нийгмээс биш нам дотроосоо л хайвал үр дүнтэй. Тэрнээс шинэ үеийнхэн гарч ирэхгүй байна хэмээн залуучууд руу бурууг чихэж боломгүй.

Багцын онол гэж байдаг, нийгэмд лидерүүдийг багц багцаар нь төрүүлдэг гэх үзэл бий ч арай ч өнөөгийн парламент шиг хунз хунзаар нь төрүүлдэггүй юм. Нийгмийн бүхэл бүтэн нэг үеийнхнийг бусдаас нь илүү хэмээн танил тал харж тал тохой татаж, алтан үеийнхэн хэмээн магтаж, алдагдсан үеийнхэн гэхчлэн тодорхойлж, дараа үеийнхнийг нь гутаан доромжилж, завсардсан үеийнхэн хэмээн хочилж үе хооронд нь зөрчилдүүлэх нь угаасаа утгагүй төдийгүй боломжгүй билээ. Цаг нь ирэхээр цасан дороос ч яргуй цухуйдаг. Борог өвс хэдий өтгөн ч шинэ ургаж буй ногоонд халхлагдан бүдгэрнэ.

Шинэ эргэлтийн үе. Дээрхээс дүгнэвэл 2008 оны сонгууль бол шинэ эргэлтийн үе байх тун ч болзошгүй экстремумын цэг ажээ. Сонгогчдын улс төрийн үзэл бодол хийгээд нийгэм эдийн засгийн үнэлэмжид зарчмын өөрчлөлт гарч байна. Энэ өөрчлөлтийн хүлээлт, хэрэгцээг намуудын үзэл баримтлал, бодлого, зарчим хангаж чадахгүй байна. Нам доторх өөрчлөлт, шинэчлэлтийн хурд нийгмийн өөрчлөлтийг гүйцэхгүй хоцрогдож, гологдох болжээ. Үүнтэй давхцан үе солигдох процесс эрчимжиж, зэрэгцэн хүчний харьцаанд өөрчлөлт гарч байгаа нь сонгуулийг тун ч эгзэгтэй болгож байна.

Гэхдээ энэ нь улс төрийн шинэ хүч байгуулагдаж чадах эсэхээс ерөнхийдөө хамаарна. Хоёр намтай эн тэнцүү өрсөлдөх хүчтэй, зохион байгуулалт сайтай улс төрийн цоо шинэ хүчин үүсэн бүрэлдэж, үзэл баримтлалаараа ч тэр, үйл хэрэг эрч хүчээрээ ч тэр, зарчим, ёс суртахуунаараа ч тэр ялгарч итгэл төрүүлж чадвал сонгогчдын санал эргэхэд бэлтгэгдсэн гэж дүгнэж болно. Гэхдээ энэ нь ийм эргэлт гарцаагүй гарна гэсэн хатуу дүгнэлт биш. Ийм өөрчлөлт гарч болох тохироо бүрдсэн байна гэдгийг л хэлж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл 2008 оны сонгууль бол эргэлтийн цэг байж болох экстремум цэгүүдийн ердөө л нэг нь билээ.

2008 оны 2 сарын 29

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: